Zgoda pacjenta na leczenie stanowi jedną z podstawowych zasad prawa medycznego. Dotyczy to również leczenia psychiatrycznego, które ze względu na swój charakter szczególnie silnie ingeruje w sferę wolności i autonomii człowieka. W praktyce jednak pojawia się wiele wątpliwości dotyczących tego, kiedy zgoda na leczenie psychiatryczne jest konieczna, a kiedy możliwe jest jej pominięcie.
Do kancelarii zajmujących się sprawami z zakresu prawa medycznego trafiają zarówno pacjenci, jak i członkowie ich rodzin, którzy kwestionują legalność zastosowanego leczenia psychiatrycznego lub hospitalizacji. Najczęściej wątpliwości dotyczą sytuacji, w których doszło do przyjęcia pacjenta do szpitala psychiatrycznego bez jego zgody, zastosowania leczenia bez świadomej akceptacji albo przeprowadzenia określonych procedur medycznych pomimo sprzeciwu pacjenta. W takich przypadkach kluczowe znaczenie ma ustalenie, czy zostały spełnione przesłanki przewidziane w ustawie o ochronie zdrowia psychicznego oraz czy zachowano wymagane procedury.
Na czym polega zgoda na leczenie psychiatryczne?
Zgoda na leczenie psychiatryczne oznacza świadome i dobrowolne wyrażenie przez pacjenta zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych związanych z jego zdrowiem psychicznym. Zgodnie z art. 3 pkt 4 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego zgoda oznacza swobodnie wyrażoną zgodę osoby z zaburzeniami psychicznymi, która niezależnie od stanu jej zdrowia psychicznego jest rzeczywiście zdolna do zrozumienia przekazywanej jej w dostępny sposób informacji o celu przyjęcia do szpitala psychiatrycznego, jej stanie zdrowia, proponowanych czynnościach diagnostycznych i leczniczych oraz dających się przewidzieć skutkach tych działań lub ich zaniechania.
W praktyce oznacza to, że przed wyrażaniem zgody pacjent powinien wiedzieć:
- jaka jest jego diagnoza,
- jakie leczenie jest proponowane,
- jakie jest możliwe alternatywne leczenie tego zaburzenia,
- jakie są możliwe skutki uboczne terapii zaburzenia,
- jakie są konsekwencje odmowy leczenia tego zaburzenia,
- czy niezbędne będzie przyjęcie do szpitala.
Brak przekazania pacjentowi wymaganych informacji może prowadzić do zakwestionowania skuteczności udzielonej zgody. Należy przy tym podkreślić, że samo rozpoznanie zaburzenia psychicznego nie oznacza automatycznie, że pacjent jest niezdolny do świadomego wyrażenia zgody na leczenie.
Kiedy zgoda pacjenta jest konieczna?
Co do zasady udzielanie świadczeń zdrowotnych z zakresu psychiatrii wymaga uzyskania zgody pacjenta. Zgodnie z art. 22 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego następuje za jej pisemną zgodą, na podstawie ważnego skierowania do szpitala, jeżeli lekarz wyznaczony do tej czynności, po osobistym zbadaniu pacjenta, stwierdzi wskazania do przyjęcia. W nagłych przypadkach przyjęcie może nastąpić bez skierowania.
Od zasady dobrowolności ustawodawca przewidział jednak wyjątki, które wymagają spełnienia ściśle określonych przesłanek. Należy przy tym odróżnić zgodę na przyjęcie do szpitala psychiatrycznego od zgody na poszczególne świadczenia zdrowotne udzielane w trakcie hospitalizacji.
Pacjent ma prawo do:
- otrzymania od lekarza wszystkich niezbędnych informacji o jego stanie zdrowia przed podjęciem decyzji o leczeniu,
- wyrażenia zgody na leczenie zaburzenia,
- odmówienia zgody na leczenie zaburzenia,
- cofnięcia wcześniej udzielonej zgody.
Prawo to wynika z konstytucyjnej ochrony wolności i autonomii jednostki, ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.
Leczenie psychiatryczne bez zgody pacjenta – kiedy jest możliwe?
Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody w trybie nagłym – art. 23
Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego osoba chora psychicznie może zostać przyjęta do szpitala psychiatrycznego bez wymaganej zgody, jeżeli jej dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że z powodu choroby psychicznej zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób.
Oznacza to, że samo występowanie choroby psychicznej nie stanowi wystarczającej podstawy do przymusowej hospitalizacji. Konieczne jest wystąpienie bezpośredniego zagrożenia pozostającego w związku z chorobą psychiczną.
Należy podkreślić, że w odniesieniu do samego pacjenta ustawodawca wymaga bezpośredniego zagrożenia jego życia. Samo zagrożenie własnego zdrowia, bez spełnienia pozostałych ustawowych przesłanek, nie jest wystarczającą podstawą przyjęcia w trybie art. 23.
O przyjęciu do szpitala postanawia lekarz wyznaczony do tej czynności po osobistym zbadaniu pacjenta i, w miarę możliwości, zasięgnięciu opinii drugiego lekarza psychiatry albo psychologa. Decyzja ta podlega następnie kontroli sądu opiekuńczego na zasadach określonych w ustawie.
Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego w celu wyjaśnienia wątpliwości diagnostycznych – art. 24
Odrębny tryb przewidziano w art. 24 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego. Dotyczy on sytuacji, w której dotychczasowe zachowanie osoby z zaburzeniami psychicznymi wskazuje, że z powodu tych zaburzeń zagraża ona bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób, jednak istnieją wątpliwości, czy jest ona chora psychicznie.
W takim przypadku możliwe jest przyjęcie pacjenta do szpitala psychiatrycznego bez jego zgody w celu wyjaśnienia tych wątpliwości. Pobyt w szpitalu nie może trwać dłużej niż 10 dni.
Przyjęcie w tym trybie nie oznacza automatycznego uprawnienia do prowadzenia dowolnego leczenia psychiatrycznego bez zgody pacjenta. Zakres dopuszczalnych czynności medycznych musi odpowiadać przepisom regulującym ten szczególny tryb hospitalizacji.
Przyjęcie do szpitala psychiatrycznego na podstawie orzeczenia sądu – art. 29
Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje również możliwość przyjęcia osoby chorej psychicznie do szpitala psychiatrycznego bez jej zgody na podstawie wcześniejszego orzeczenia sądu opiekuńczego.
Zgodnie z art. 29 ust. 1 ustawy dotyczy to osoby chorej psychicznie:
- której dotychczasowe zachowanie wskazuje na to, że nieprzyjęcie do szpitala spowoduje znaczne pogorszenie stanu jej zdrowia psychicznego, albo
- która jest niezdolna do samodzielnego zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych, a uzasadnione jest przewidywanie, że leczenie w szpitalu psychiatrycznym przyniesie poprawę jej stanu zdrowia.
W przeciwieństwie do trybu nagłego przewidzianego w art. 23 ustawy, przyjęcie na podstawie art. 29 wymaga wcześniejszego rozstrzygnięcia sądu opiekuńczego. Lekarz nie może samodzielnie zdecydować o hospitalizacji pacjenta w tym trybie wyłącznie z powodu jego niezdolności do zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych.
Postępowanie sądowe wszczynane jest na wniosek podmiotów uprawnionych na podstawie ustawy. Sąd ocenia, czy w konkretnym przypadku spełnione zostały przesłanki uzasadniające przyjęcie pacjenta do szpitala psychiatrycznego bez jego zgody.
Czy zgoda na leczenie psychiatryczne musi być pisemna?
Forma zgody pacjenta zależy od rodzaju udzielanego świadczenia zdrowotnego. W przypadku standardowych świadczeń psychiatrycznych zgoda może być wyrażona ustnie albo poprzez zachowanie, które w sposób niebudzący wątpliwości wskazuje na wolę poddania się określonym czynnościom medycznym, o ile przepisy nie wymagają szczególnej formy.
Inaczej wygląda sytuacja w przypadku przyjęcia do szpitala psychiatrycznego. Zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego przyjęcie osoby z zaburzeniami psychicznymi do szpitala psychiatrycznego co do zasady wymaga jej pisemnej zgody.
W określonych ustawowo przypadkach możliwe jest przyjęcie do szpitala bez zgody pacjenta. Nie oznacza to jednak zwolnienia personelu medycznego z obowiązku przestrzegania procedur dotyczących hospitalizacji oraz dokumentowania podstaw podjętych działań.
Ponadto niektóre świadczenia zdrowotne stwarzające podwyższone ryzyko wymagają odrębnej zgody, również w przypadku pacjentów przyjętych do szpitala psychiatrycznego bez zgody.
Zgoda pacjenta a jego zdolność do jej wyrażenia w trakcie choroby
Istotnym problemem w praktyce jest ocena, czy pacjent był w stanie świadomie wyrazić zgodę na leczenie psychiatryczne. W przypadku niektórych zaburzeń psychicznych zdolność ta może być ograniczona.
Lekarz powinien każdorazowo ocenić, czy pacjent rzeczywiście rozumie przekazywane mu informacje oraz znaczenie podejmowanej decyzji. Samo występowanie zaburzenia psychicznego nie przesądza o niezdolności do wyrażenia ważnej zgody. W określonych ustawowo sytuacjach konieczne może być uzyskanie zgody przedstawiciela ustawowego lub sądu opiekuńczego, zgodnie z zasadami określonymi w art. 22 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.
Odpowiedzialność za leczenie psychiatryczne bez zgody
Przyjęcie pacjenta do szpitala psychiatrycznego bez jego zgody oraz podejmowanie czynności leczniczych bez zgody stanowią ingerencję w jego prawa i wolności. Dopuszczalność takich działań wymaga spełnienia przesłanek przewidzianych w obowiązujących przepisach prawa. Ocena legalności postępowania personelu medycznego powinna obejmować zarówno podstawę przyjęcia pacjenta do szpitala, jak i zakres zastosowanego leczenia oraz prawidłowość przeprowadzonych procedur.
Jeżeli doszło do zastosowania leczenia bez podstaw prawnych lub z naruszeniem procedur, pacjent może dochodzić ochrony swoich praw.
W zależności od okoliczności możliwe jest dochodzenie:
- zadośćuczynienia za naruszenie dóbr osobistych,
- odszkodowania za bezprawne działanie w tym przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody pacjenta,
- odpowiedzialności placówki medycznej lub lekarza.
FAQ – zgoda pacjenta na leczenie psychiatryczne
Czy leczenie psychiatryczne zawsze wymaga zgody pacjenta?
Co do zasady leczenie psychiatryczne wymaga zgody pacjenta, która powinna być świadoma i poprzedzona przekazaniem informacji o stanie zdrowia. Lekarz ma obowiązek wyjaśnić pacjentowi, na czym polega leczenie oraz jakie mogą być jego skutki. Wyjątkiem są sytuacje przewidziane w przepisach prawa, dotyczące osób z zaburzeniami psychicznymi.
Czy pacjent może odmówić leczenia psychiatrycznego?
Tak, pacjent ma prawo odmówić leczenia psychiatrycznego. Dotyczy to zarówno leczenia ambulatoryjnego, jak i przyjęcia do szpitala psychiatrycznego. Lekarz powinien jednak ocenić stan zdrowia pacjenta z zaburzeniami psychicznymi i poinformować go o możliwych konsekwencjach odmowy leczenia.
Czy można cofnąć zgodę pacjenta na leczenie psychiatryczne?
Pacjent co do zasady może cofnąć wcześniej udzieloną zgodę na leczenie psychiatryczne. Należy jednak odróżnić cofnięcie zgody na określone świadczenia zdrowotne od cofnięcia zgody na pobyt w szpitalu psychiatrycznym.
Zgodnie z art. 28 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, jeżeli pacjent przyjęty do szpitala za zgodą cofnie ją, a jego zachowanie wskazuje na występowanie przesłanek określonych w art. 23 ust. 1, możliwe jest zastosowanie procedury przewidzianej dla hospitalizacji bez zgody, z zachowaniem wymaganych ustawowo gwarancji.
Czy leczenie bez zgody pacjenta jest legalne?
Leczenie psychiatryczne bez zgody pacjenta może być legalne wyłącznie w przypadkach przewidzianych przez obowiązujące przepisy. Należy jednak odróżnić przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody od możliwości stosowania określonych czynności leczniczych bez zgody.
W przypadku hospitalizacji na podstawie art. 23 lub art. 29 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego dopuszczalność niezbędnych czynności leczniczych wynika z art. 33 ustawy. Zakres tych czynności jest ograniczony do działań mających na celu usunięcie ustawowych przyczyn przyjęcia bez zgody. Nie oznacza to możliwości prowadzenia dowolnego leczenia bez zgody pacjenta.
Czy lekarz może skierować pacjenta do szpitala psychiatrycznego bez jego zgody?
Możliwość przyjęcia pacjenta do szpitala psychiatrycznego bez jego zgody zależy od spełnienia ustawowych przesłanek.
W przypadkach określonych w art. 23 i 24 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego przyjęcie może nastąpić w trybie nagłym na podstawie decyzji uprawnionego lekarza, z zachowaniem przewidzianej prawem procedury i następczej kontroli sądu opiekuńczego.
Natomiast w przypadku określonym w art. 29 ustawy przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody wymaga wcześniejszego orzeczenia sądu opiekuńczego. Lekarz nie może samodzielnie zastosować tego trybu hospitalizacji.
Jakie znaczenie ma badanie pacjenta przed leczeniem psychiatrycznym?
Badanie pacjenta ma kluczowe znaczenie dla oceny jego stanu zdrowia psychicznego oraz ustalenia, czy leczenie psychiatryczne wymaga zgody pacjenta. Lekarz na podstawie badania podejmuje decyzję o dalszym postępowaniu, w tym o ewentualnym przyjęciu do szpitala.
W jaki sposób kancelaria może pomóc?
Sprawy dotyczące zgody na leczenie psychiatryczne oraz przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody wymagają szczegółowej analizy dokumentacji medycznej, przebiegu hospitalizacji oraz podstaw prawnych podjętych działań. Kluczowe znaczenie ma ustalenie, czy spełnione zostały ustawowe przesłanki przyjęcia pacjenta do szpitala, czy zachowano wymagane procedury oraz czy zastosowane czynności lecznicze mieściły się w granicach dopuszczonych przez obowiązujące przepisy.
Kancelaria Radcy Prawnego dr Tymoteusz Zych specjalizuje się w sprawach z zakresu prawa medycznego, w tym dotyczących naruszenia praw pacjenta w przypadku leczenia zaburzeń psychicznych.
W ramach świadczonej pomocy prawnej kancelaria:
- analizuje legalność leczenia psychiatrycznego,
- ocenia, czy zgoda pacjenta była ważna,
- reprezentuje pacjentów w postępowaniach sądowych,
- pomaga dochodzić odszkodowania lub zadośćuczynienia za nieprawidłowości w leczeniu zaburzeń psychicznych.
Jeżeli mają Państwo wątpliwości dotyczące prawidłowości udzielonej zgody na leczenie psychiatryczne lub podejrzewają, że doszło do leczenia bez zgody, zapraszamy do kontaktu pod numerem telefonu 726 003 505.
