Publikacja zdjęć przez lekarza bez zgody Pacjenta
Problematyka publikacji zdjęć pacjenta przez lekarza bez zgody pacjenta realnie dotyczy wielu placówek medycznych. W erze cyfryzacji i powszechnego dostępu do mediów społecznościowych problem ten ma istotne znaczenie, a jego lekceważenie może prowadzić do poważnych konsekwencji prawnych.
Najczęstsze przypadki publikacji zdjęć pacjentów przez lekarza
Zdjęcia medyczne publikowane w podręcznikach i materiałach naukowych przez lekarzy
Istotny problem możliwego naruszenia prywatności pacjentów stanowi przypadek osób z chorobami rzadkimi objawiającymi się zmianami anatomicznymi ciała, które są przedstawiane na zdjęciach medycznych publikowanych w podręcznikach i materiałach naukowych, bez odpowiedniej anonimizacji wizerunku pacjentów. Publikowane fotografie mogą bowiem zostać wykorzystywane bez zgody pacjentów, co może prowadzić do naruszenia ich prywatności i godności, zwłaszcza gdy są one szeroko dostępne w Internecie i druku.
Zdjęcia „przed i po” obrazujące wizerunki pacjentów
Tak zwane zdjęcia „przed i po” obrazujące wizerunki pacjentów to nieodzowny element praktyki medycznej, począwszy od chirurgii plastycznej i medycyny estetycznej, a na stomatologii skończywszy. Fotorelacja stanowi istotny etap wykonywania zabiegów medycznych. Może ona być swoistą wizytówką lekarza, pełniąc funkcje promocyjne, zachęcające do skorzystania z usług danego specjalisty.
Publikacje w mediach społecznościowych
Coraz powszechniejszym zjawiskiem jest publikowanie zdjęć pacjentów na profilach lekarzy i placówek medycznych w mediach społecznościowych, takich jak Facebook, Instagram czy LinkedIn. Praktyka ta budzi szczególnie poważne wątpliwości prawne, z uwagi na szeroki zasięg publikacji oraz trudność w kontrolowaniu dalszego rozpowszechniania treści. Co ważne, nawet zdjęcia pozbawione ujęcia twarzy pacjenta mogą umożliwiać jego identyfikację poprzez charakterystyczne cechy ciała, tatuaże, blizny czy kontekst sytuacyjny.
Warunki legalnej publikacji zdjęć pacjenta
Zgodnie z prawem aby móc rozpowszechniać wizerunek osoby fizycznej, konieczne jest co do zasady uzyskanie zezwolenia na rozpowszechnianie takiego wizerunku. Co istotne, immanentną cechą wizerunku jest jego rozpoznawalność, pomagająca zidentyfikować daną osobę. Wymóg rozpoznawalności będzie się jednak kształtował odmiennie, w zależności od tego, czy mówimy o konstrukcji zawartej w prawie autorskim, czy w przepisach kodeksu cywilnego. W polskim systemie prawnym wizerunek pacjenta podlega bowiem podwójnej ochronie, co generuje dwa niezależne od siebie reżimy odpowiedzialności, których zakres i mechanizmy ochrony częściowo się uzupełniają.
W nauce prawa autorskiego (art. 81 ustawy o prawie autorskim) uznaje się, że osoba fizyczna musi być rozpoznawalna dla siebie i osób trzecich, zaś ocena rozpoznawalności powinna być obiektywna. Nie będzie więc wystarczające, jeśli dany człowiek jest rozpoznawalny tylko dla rodziny, znajomych lub współpracowników.
W przypadku cywilnoprawnej konstrukcji wizerunku uznaje się za wystarczające, by ktokolwiek rozpoznał uprawnionego. Jednakże przyznanie cywilnoprawnej ochrony powinno nastąpić jedynie w razie zagrożenia bądź naruszenia interesów idealnych człowieka, takich jak np. cześć czy prywatność człowieka.
Podstawa prawna ochrony wizerunku pacjenta
Polski porządek prawny chroni pacjenta na kilku poziomach:
- Obowiązek zachowania tajemnicy informacji związanych z pacjentem – zawarty w art. 13 i 14 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta stanowi jeden z podstawowych obowiązków lekarza i zarazem jedno z najważniejszych praw pacjenta. Obejmuje ona wszystkie dane dotyczące pacjenta, które lekarz poznał podczas udzielania świadczeń zdrowotnych, w tym treść dokumentacji medycznej. Tajemnica obejmuje informacje związane z pacjentem, a nie tylko dokumentację medyczną. Zdjęcia pacjenta, jeśli stanowią element będący częścią dokumentacji medycznej, podlegają tej ścisłej ochronie, a ich ujawnienie osobom nieuprawnionym stanowi naruszenie tajemnicy lekarskiej.
- RODO (Rozporządzenie o Ochronie Danych Osobowych) – dane dotyczące zdrowia pacjenta są uznawane za dane szczególnej kategorii (art. 9 RODO), których przetwarzanie jest co do zasady zabronione, chyba że istnieją ściśle określone podstawy prawne. Przetwarzanie to musi odbywać się w bezpieczny sposób, z poszanowaniem praw pacjenta, które obejmują m.in. prawo dostępu do danych oraz ich poprawiania. Fotografia może stanowić dane osobowe, a w zależności od jej treści i kontekstu może również ujawniać dane dotyczące zdrowia. W przypadku publikacji zdjęcia pacjenta w celach promocyjnych konieczne jest ustalenie zarówno podstawy przetwarzania danych osobowych na gruncie art. 6 RODO, jak i – jeżeli fotografia ujawnia dane dotyczące zdrowia – przesłanki z art. 9 RODO. Należy jednak pamiętać, że samo uzyskanie zgody na publikację wizerunku na gruncie prawa autorskiego nie musi być jeszcze wystarczające z punktu widzenia RODO.
- Ochrona wizerunku i prawo do prywatności – pacjenci mają prawo do ochrony swoich danych osobowych, w tym informacji i zdjęć związanych z zabiegami. Publikacja zdjęcia dokumentującego stan zdrowia, przebieg leczenia czy jego efekty, bez zgody pacjenta, stanowi ingerencję w jego sferę prywatności, a tym samym naruszenie dóbr osobistych chronionych na podstawie art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego.
- Konstytucyjna ochrona prywatności – art. 47 Konstytucji RP gwarantuje każdemu prawo do ochrony życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego podkreśla się, że prawo to obejmuje również kontrolę nad informacjami dotyczącymi sfery intymnej, do której niewątpliwie należą dane o stanie zdrowia.
Konsekwencje naruszenia ochrony wizerunku pacjenta
Publikacja zdjęcia pacjenta bez zgody często jest poważnym naruszeniem praw pacjenta. Może ono prowadzić do:
- Odpowiedzialności cywilnej – pacjent może dochodzić roszczeń za naruszenie dóbr osobistych na podstawie art. 448 oraz art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego. Przysługują mu wówczas roszczenia o:
- zaniechanie dalszego naruszania,
- usunięcie skutków naruszenia,
- zadośćuczynienie pieniężne lub wpłacenie odpowiedniej sumy na cel społeczny,
- naprawienie szkody majątkowej, jeśli została wykazana.
- Odpowiedzialności zawodowej – przed sądem lekarskim, co może grozić karami pieniężnymi, zawieszeniem, a nawet pozbawieniem prawa wykonywania zawodu.
- Odpowiedzialności karnej – ujawnienie tajemnicy informacji związanych z pacjentem stanowi przestępstwo ścigane na wniosek pokrzywdzonego co wynika z art. 266 § 3 Kodeksu karnego. Zgodnie z art. 266 § 1 Kodeksu karnego, kto, będąc zobowiązany do zachowania tajemnicy związanej z wykonywaniem zawodu, ujawnia ją osobie nieuprawnionej, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
- Odpowiedzialności administracyjnej – nałożenie kar przez Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych za naruszenie RODO. Maksymalna wysokość kar może sięgać nawet 20 mln euro lub 4% całkowitego rocznego obrotu przedsiębiorstwa (w zależności od tego, która kwota jest wyższa).
Świadoma zgoda pacjenta
Pacjent może wyrazić zgodę na wykonanie zabiegu oraz na wykonanie dokumentacji fotograficznej, nie wyrażając jednocześnie zgody na publikację fotografii. Zgoda na udzielenie świadczenia zdrowotnego nie powinna być zatem utożsamiana ze zgodą na wykorzystanie wizerunku pacjenta w celach promocyjnych lub marketingowych. Pacjent może zgodzić się na wykonanie fotografii w ramach leczenia, nie wyrażając zgody na jej publikację na stronie internetowej, w mediach społecznościowych czy materiałach reklamowych. Zgoda ta musi być:
- Dobrowolna – nie może być wymuszona.
- Świadoma – pacjent musi zostać poinformowany o celu publikacji, zakresie udostępnienia oraz o tym, że ma prawo do cofnięcia zgody w dowolnym momencie.
- Wyraźna – pisemna forma jest rekomendowana ze względów dowodowych, a treść zgody powinna precyzyjnie określać zakres publikacji. Dla celów dowodowych zgoda powinna zostać utrwalona, najlepiej w formie pozwalającej jednoznacznie wykazać jej zakres.
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 14 grudnia 2012 r., sygn. akt: I ACa 839/12
Sąd w wydanym wyroku wskazał, że zgody na publikację wizerunku nie można domniemywać, a rozpowszechnianie wizerunku co do zasady wymaga zezwolenia osoby przedstawionej. Ponadto Sąd Apelacyjny podkreślił, że osoba może ograniczyć zgodę do określonego podmiotu lub celu, brak sprzeciwu nie oznacza zgody, a także że podmiot publikujący powinien upewnić się, że dysponuje zgodą na konkretną formę publikacji.
W sprawie tej powódka zgodziła się na wykonanie zdjęć i ich wykorzystanie w określonym zakresie. Sąd uznał, że wykorzystanie fotografii poza zakresem udzielonej zgody naruszało jej prawo do wizerunku. Sąd stwierdził, że zgoda na wykorzystanie zdjęcia powinna być analizowana zgodnie z jej zakresem. Zgoda udzielona na jeden sposób wykorzystania fotografii nie uprawnia automatycznie do jej publikacji w innych celach.
Rekomendacje dla podmiotów leczniczych i personelu medycznego
Biorąc pod uwagę całokształt przedstawionych regulacji prawnych oraz zagrożenia wynikające z ich naruszenia, zaleca się podjęcie następujących działań:
- Wdrożenie wewnętrznych procedur dotyczących przetwarzania danych osobowych pacjentów, w tym zasad publikacji zdjęć medycznych.
- Opracowanie standardowych formularzy zgody na publikację wizerunku, spełniających wszystkie wymogi prawne.
- Przeprowadzenie szkoleń dla personelu medycznego z zakresu ochrony danych osobowych, tajemnicy lekarskiej oraz zasad publikacji wizerunku pacjentów.
- Zapewnienie skutecznej anonimizacji materiałów fotograficznych przed ich publikacją, jeżeli publikacja ma odbywać się bez zgody osoby, której zdjęcie dotyczy, przy czym należy ocenić, czy po anonimizacji możliwa jest identyfikacja pacjenta.
- Ustalenie, czy w placówce zachodzi obowiązek wyznaczenia Inspektora Ochrony Danych, oraz zapewnienie odpowiedniego nadzoru nad przetwarzaniem danych osobowych.
Kancelaria Radcy Prawnego dra Tymoteusza Zycha świadczy pomoc prawną osobom, których dobra osobiste zostały naruszone wskutek publikacji ich zdjęć przez lekarza bez ich zgody, a także wspiera podmioty lecznicze w zakresie procedur ochrony danych i wizerunku pacjentów.
Zapraszamy do kontaktu pod numerem +48 726 003 505.
