Obecność osoby bliskiej podczas pobytu w szpitalu może mieć istotne znaczenie dla poczucia bezpieczeństwa pacjenta, zwłaszcza w sytuacji poważnej choroby, stresującego badania czy hospitalizacji. Jednak nie zawsze wskazana obecność może odbywać się na dowolnych zasadach. Czy szpital może odmówić wejścia osobie bliskiej, zakazać jej towarzyszenia podczas badania albo ograniczyć odwiedziny? Odpowiedź zależy od rodzaju uprawnienia, okoliczności konkretnej sytuacji i podstawy prawnej ograniczenia.
W wielu przypadkach, wsparcie osoby bliskiej wpływa nie tylko na komfort psychiczny chorego, ale również na skuteczność komunikacji z personelem medycznym i możliwość świadomego podejmowania decyzji dotyczących leczenia.
Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta przyznaje pacjentom prawo do obecności osoby bliskiej przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych, a także prawo do kontaktu z innymi osobami podczas pobytu w szpitalu. Nie są to jednak identyczne uprawnienia. Przepisy określają również sytuacje, w których możliwe jest ograniczenie tych praw.
Kim jest osoba bliska w rozumieniu przepisów?
Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 2 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, osobą bliską jest m.in. małżonek, krewny do drugiego stopnia, powinowaty do drugiego stopnia w linii prostej, przedstawiciel ustawowy, osoba pozostająca z pacjentem we wspólnym pożyciu, a także osoba wskazana przez pacjenta.
Dlatego też osobą bliską wcale nie musi być członek rodziny. Pacjent może wskazać również partnera, przyjaciela lub inną osobę, której obecność jest dla niego ważna. Nie można zatem uzależniać skorzystania z tego prawa wyłącznie od pokrewieństwa.
Istotne jest również to, że przepisy przyznają określone uprawnienia przede wszystkim pacjentowi. Obecność osoby bliskiej powinna odpowiadać jego woli, a nie wyłącznie oczekiwaniom członków rodziny. Pacjent ma również prawo odmówić kontaktu z innymi osobami.
Czy osoba bliska może towarzyszyć pacjentowi podczas badania lub zabiegu?
Zgodnie z art. 21 ust. 1 wskazanej powyżej ustawy, na życzenie pacjenta przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych może być obecna osoba bliska. Prawo to może mieć znaczenie m.in. podczas konsultacji lekarskich, badań i innych czynności medycznych. Jest szczególnie istotne dla pacjentów odczuwających lęk, osób z niepełnosprawnościami czy pacjentów potrzebujących wsparcia przy komunikowaniu się z personelem.
Nie oznacza to jednak, że osoba bliska ma prawo uczestniczyć w każdej czynności medycznej bez żadnych ograniczeń. Ustawa przewiduje konkretne przesłanki możliwości odmowy jej obecności.
Zgodnie z art. 21 ust. 2 ustawy, osoba wykonująca zawód medyczny, która udziela świadczenia zdrowotnego, może odmówić obecności osoby bliskiej w dwóch sytuacjach:
- gdy istnieje prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożenia epidemicznego;
- gdy przemawiają za tym względy bezpieczeństwa zdrowotnego pacjenta.
Odmowę należy odnotować w dokumentacji medycznej.
Przesłanki powinny wynikać z okoliczności konkretnej sytuacji.
Celem zobrazowania, obecność osoby nieuczestniczącej w leczeniu może stwarzać zagrożenie podczas czynności wymagających zachowania szczególnych warunków sanitarnych.
Nie wystarczy natomiast samo ogólne przekonanie, że obecność osoby bliskiej będzie niepożądana, albo też utrudni pracę personelu.
Istotne jest również to, że art. 21 ust. 2 nie wymienia ogólnych możliwości organizacyjnych placówki jako samodzielnej przesłanki odmowy obecności osoby bliskiej przy udzielaniu świadczenia zdrowotnego. Nie można automatycznie utożsamiać zasad organizacji pracy oddziału z ustawowymi przesłankami ograniczenia tego prawa.
Czy szpital może ograniczyć odwiedziny?
Inaczej należy ocenić sytuację, w której osoba bliska chce odwiedzić pacjenta podczas hospitalizacji, ale nie uczestniczyć w udzielaniu świadczeń zdrowotnych.
Zgodnie z art. 33 ust. 1 ustawy, pacjent przebywający w podmiocie leczniczym wykonującym działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne ma prawo do kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego z innymi osobami. Pacjent może również odmówić takiego kontaktu.
Szpital może ustalać zasady odwiedzin, w tym określać ich czas i miejsce, z uwzględnieniem organizacji pracy oddziału, bezpieczeństwa pacjentów i warunków udzielania świadczeń zdrowotnych. Ograniczenia muszą jednak uwzględniać prawo pacjenta do kontaktu z innymi osobami.
Art. 5 ustawy przewiduje możliwość ograniczenia korzystania z praw pacjenta w przypadku zagrożenia epidemicznego lub ze względu na bezpieczeństwo zdrowotne pacjentów.
W przypadku prawa do kontaktu osobistego, telefonicznego lub korespondencyjnego, ograniczenie może nastąpić również ze względu na możliwości organizacyjne placówki.
Nie oznacza to jednak, że szpital ma nieograniczoną swobodę w wyłączaniu kontaktu pacjenta z bliskimi. Należy ocenić rzeczywiste przyczyny ograniczenia, jego zakres i czas trwania.
Ustalenie godzin odwiedzin nie jest tym samym co całkowity zakaz kontaktu z osobami bliskimi, a regulamin oddziału nie powinien być traktowany jako podstawa do dowolnego pozbawiania pacjenta przysługujących mu praw.
Szczególne okoliczności, takie jak zagrożenie epidemiczne lub konkretne zagrożenia dla bezpieczeństwa zdrowotnego, mogą uzasadniać dalej idące ograniczenia. Ich zasadność wymaga jednak oceny w świetle obowiązujących przepisów i sytuacji danego oddziału.
Orzecznictwo
Znaczenie indywidualnej oceny sytuacji pacjenta obrazuje wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 7 kwietnia 2022 r., sygn. V SA/Wa 3107/21. Sprawa dotyczyła całkowitego wstrzymania porodów rodzinnych przez szpital w okresie pandemii COVID-19.
Sąd oddalił skargę placówki na decyzję Rzecznika Praw Pacjenta, który uznał taką praktykę za naruszającą zbiorowe prawa pacjentów.
Podkreślono, że prawo do obecności osoby bliskiej przy udzielaniu świadczeń zdrowotnych może podlegać ograniczeniom, ale nie oznacza to możliwości całkowitego pozbawienia pacjentek tego prawa.
O odmowie obecności osoby bliskiej powinno decydować zagrożenie występujące w konkretnej sytuacji, a nie automatycznie stosowany zakaz obejmujący wszystkie pacjentki.
Warto również zwrócić uwagę na wyrok WSA w Warszawie z 16 czerwca 2021 r., sygn. V SA/Wa 797/21. Sąd wskazał, że art. 5 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta powinien być interpretowany zawężająco. Ograniczenie korzystania z praw pacjenta jest dopuszczalne w wyjątkowych sytuacjach, przy wystąpieniu odpowiednich przesłanek i tylko przez okres niezbędny. Oznacza to, że ograniczenia nie powinny być wprowadzane automatycznie ani utrzymywane dłużej, niż uzasadniają to okoliczności.
Podobne stanowisko znalazło odzwierciedlenie w wyroku WSA w Warszawie z 18 kwietnia 2024 r., sygn. V SA/Wa 2002/23. Sprawa dotyczyła szpitala dla dzieci, w którym odwiedziny były możliwe zasadniczo tylko w wyjątkowych, uzasadnionych przypadkach, po każdorazowym uzyskaniu zgody dyrektora.
Kryteria udzielania takiej zgody nie zostały określone w sposób jasny i dostępny. Szpital uzasadniał ograniczenia m.in. zagrożeniem terrorystycznym i obowiązującym stopniem alarmowym BRAVO.
Sąd oddalił skargę szpitala na decyzję Rzecznika Praw Pacjenta. Podkreślił, że ograniczenie prawa do odwiedzin musi mieć odpowiednią podstawę prawną i nie może być arbitralne. Zasady powinny być jasne, proporcjonalne i dostosowane do rzeczywistych potrzeb placówki.
Orzecznictwo potwierdza zatem, że szpital może wprowadzać uzasadnione ograniczenia, ale nie może tego robić dowolnie.
Konieczne jest wskazanie podstawy prawnej i rzeczywistych okoliczności uzasadniających ograniczenie konkretnego prawa pacjenta.
Dodatkowo Rzecznik Praw Pacjenta wielokrotnie podkreślał, że ograniczenia kontaktu pacjentów z osobami bliskimi nie mogą mieć charakteru automatycznego ani blankietowego, lecz powinny uwzględniać okoliczności konkretnej sprawy.
Czy bliska osoba może przebywać z pacjentem przez całą dobę?
Prawo do odwiedzin i obecności podczas udzielania świadczeń zdrowotnych należy odróżnić od prawa do dodatkowej opieki pielęgnacyjnej, o którym mowa w art. 34 ustawy. Obejmuje ono opiekę, nie polegającą na udzielaniu świadczeń zdrowotnych, np. pomoc i wsparcie podczas pobytu w szpitalu.
Szczególne uprawnienia dotyczą m.in. pacjentów małoletnich i osób posiadających orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. W przypadkach określonych w art. 34 ust. 3 prawo do dodatkowej opieki obejmuje również pobyt wraz z pacjentem jego przedstawiciela ustawowego albo opiekuna faktycznego.
Nie oznacza to jednak, że każda osoba bliska ma bezwarunkowe prawo do pozostawania w sali szpitalnej przez całą dobę. Dodatkowa opieka ma wspierać pacjenta, a nie zastępować personel medyczny w wykonywaniu jego obowiązków.
Co zrobić, gdy szpital odmawia obecności osoby bliskiej?
W przypadku odmowy warto w pierwszej kolejności ustalić, czego dokładnie dotyczy ograniczenie: obecności podczas udzielania świadczenia zdrowotnego, odwiedzin czy dodatkowej opieki pielęgnacyjnej. Od tego zależy właściwa podstawa prawna oceny sytuacji.
Jeżeli odmowa dotyczy obecności podczas udzielania świadczenia zdrowotnego, pacjent może zapytać o jej przyczynę i zwrócić się o odnotowanie odmowy w dokumentacji medycznej.
W przypadku ograniczenia odwiedzin warto ustalić, z jakiego powodu je wprowadzono, jak długo ma obowiązywać i czy istnieje możliwość ustalenia innych warunków kontaktu.
Jeżeli wyjaśnienia personelu są niewystarczające, pacjent może zwrócić się do kierownika oddziału lub kierownika podmiotu leczniczego.
Może także złożyć skargę do Rzecznika Praw Pacjenta, jeżeli uważa, że jego prawa zostały naruszone.
Nie każda odmowa będzie bezprawna. O jej zasadności decydują konkretne okoliczności, właściwe przepisy oraz to, czy wskazana przez szpital podstawa rzeczywiście uzasadnia ograniczenie danego prawa.
Prawo do obecności osoby bliskiej i kontaktu z nią jest istotnym elementem poszanowania godności oraz życia prywatnego i rodzinnego pacjenta. Jednocześnie jego realizacja musi uwzględniać bezpieczeństwo zdrowotne i warunki udzielania świadczeń.
Prawidłowa ocena odmowy wymaga więc rozróżnienia poszczególnych uprawnień i sprawdzenia, czy zastosowane ograniczenie rzeczywiście mieści się w granicach wyznaczonych przez ustawę.
