Zarzut przedawnienia roszczenia może stanowić poważną przeszkodę w dochodzeniu należności przed sądem.
Jego podniesienie przez drugą stronę procesu nie oznacza jednak automatycznie, że tracimy możliwość uzyskania korzystnego rozstrzygnięcia. W wielu przypadkach istnieją podstawy prawne pozwalające zakwestionować zasadność takiego zarzutu.
Kluczowe znaczenie ma prawidłowe ustalenie terminu przedawnienia, momentu rozpoczęcia jego biegu, a także sprawdzenie, czy w trakcie jego trwania wystąpiły okoliczności powodujące przerwanie lub zawieszenie przedawnienia.
W określonych sytuacjach możliwe jest również powołanie się na nadużycie prawa podmiotowego przez osobę podnoszącą zarzut przedawnienia.
Czym jest zarzut przedawnienia roszczenia?
Przedawnienie jest instytucją prawa cywilnego, której celem jest zapewnienie stabilności stosunków prawnych i ograniczenie możliwości dochodzenia roszczeń po upływie określonego czasu.
Zgodnie z art. 117 § 2 Kodeksu cywilnego po upływie terminu przedawnienia osoba zobowiązana może uchylić się od zaspokojenia roszczenia, chyba że zrzeknie się korzystania z zarzutu przedawnienia.
W praktyce zarzut przedawnienia jest argumentem procesowym, za pomocą którego pozwany kwestionuje możliwość skutecznego dochodzenia należności po upływie wskazanego w ustawie czasu. Nie oznacza to jednak, że samo powołanie się na upływ czasu jest wystarczające do oddalenia powództwa.
Należy bowiem ustalić, jaki termin przedawnienia znajduje zastosowanie, kiedy rozpoczął się jego bieg i czy w konkretnym przypadku nie doszło do zdarzeń wpływających na jego przebieg.
Jakie są terminy przedawnienia roszczeń?
Podstawowe terminy przedawnienia określa art. 118 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem, ogólny termin przedawnienia wynosi:
- 6 lat – dla większości roszczeń majątkowych;
- 3 lata – dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej.
Przepisy szczególne mogą przewidywać inne terminy przedawnienia. Dlatego każdorazowo należy ustalić podstawę dochodzonego roszczenia i charakter stosunku prawnego łączącego strony.
Istotna jest również zasada końca roku kalendarzowego, zgodnie z którą koniec terminu przedawnienia przypada co do zasady na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata.
Przykładowo, jeżeli trzyletni termin przedawnienia rozpoczął bieg w marcu 2023 r., jego koniec co do zasady przypada 31 grudnia 2026 r.
Jak odpowiedzieć na zarzut przedawnienia? Najważniejsze argumenty prawne
Odpowiedź na zarzut przedawnienia powinna być poprzedzona zawsze szczegółową analizą dokumentów, chronologii zdarzeń i przepisów właściwych dla danego rosczenia. W praktyce istnieje kilka podstawowych argumentów, które mogą przemawiać za nieuwzględnieniem podniesionego zarzutu.
1. Nie upłynął jeszcze termin przedawnienia
Pierwszym krokiem powinno być sprawdzenie, czy druga strona prawidłowo określił termin przedawnienia.
Błędy mogą dotyczyć zarówno długości terminu, jak i daty jego rozpoczęcia oraz zakończenia. W szczególności należy zweryfikować, który z terminów ma zastosowanie: trzyletni, sześcioletni, a może termin szczególny wynikający z odrębnej regulacji prawnej.
Zgodnie z art. 120 § 1 k.c. bieg przedawnienia rozpoczyna się co do zasady od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Należy pamiętać, że data powstania zobowiązania nie zawsze jest tożsama z datą rozpoczęcia biegu przedawnienia.
Jeżeli druga strona przyjęła nieprawidłową datę wymagalności lub błędnie obliczył koniec terminu, należy przedstawić sądowi prawidłowe wyliczenie w oparciu o stan faktyczny naszej sprawy oraz odpowiednie podstawy prawne.
2. Doszło do przerwania biegu przedawnienia
Kolejnym istotnym argumentem może być wykazanie, że w trakcie biegu terminu doszło do jego przerwania.
Zgodnie z art. 123 § 1 k.c. bieg przedawnienia przerywa się między innymi przez:
- czynność przed sądem lub innym właściwym organem podjętą bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia;
- uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje;
- wszczęcie mediacji.
W praktyce szczególne znaczenie może mieć uznanie długu przez dłużnika. Może ono nastąpić wprost, na przykład poprzez złożenie oświadczenia o uznaniu zadłużenia, albo w sposób dorozumiany, jeżeli zachowanie dłużnika pozwala na przyjęcie, że potwierdził istnienie zobowiązania.
Przykładem może być podpisanie porozumienia dotyczącego spłaty zadłużenia.
W przypadku przerwania biegu przedawnienia termin co do zasady rozpoczyna bieg na nowo, zgodnie z art. 124 k.c.
3. Doszło do zawieszenia biegu przedawnienia
W określonych sytuacjach bieg przedawnienia może zostać zawieszony. Oznacza to, że przez okres występowania przeszkody termin nie biegnie, a po jej ustaniu biegnie dalej.
Przypadki zawieszenia określa przede wszystkim art. 121 Kodeksu cywilnego. Znaczenie mogą mieć między innymi:
- prowadzenie mediacji;
- wszczęcie postępowania pojednawczego;
- wystąpienie siły wyższej uniemożliwiającej dochodzenie roszczenia przed właściwym organem;
- inne szczególne sytuacje przewidziane w przepisach
4. Podniesienie zarzutu przedawnienia stanowi nadużycie prawa
W wyjątkowych sytuacjach możliwe jest zakwestionowanie zarzutu przedawnienia poprzez powołanie się na art. 5 Kodeksu cywilnego.
Przepis ten zakazuje czynienia użytku z prawa w sposób sprzeczny z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem lub zasadami współżycia społecznego.
Oznacza to, że w szczególnych okolicznościach podniesienie zarzutu przedawnienia może zostać uznane za nadużycie prawa podmiotowego.
Przy ocenie takiej sytuacji znaczenie mogą mieć między innymi:
- przyczyny opóźnienia w dochodzeniu roszczenia;
- zachowanie dłużnika i jego wpływ na możliwość wcześniejszego wystąpienia z powództwem;
- charakter dochodzonego roszczenia;
- okoliczności, w których pozwany zdecydował się podnieść zarzut;
- relacje między stronami i przebieg wcześniejszych negocjacji.
Trzeba jednak podkreślić, że samo powołanie się na zasady współżycia społecznego nie wystarczy. Konieczne jest wykazanie szczególnych okoliczności uzasadniających nieuwzględnienie zarzutu przedawnienia.
FAQ – często zadawane pytania
Czy sąd może nie uwzględnić zarzutu przedawnienia?
Tak, jednak z zasady zależą od tego, czy roszczenie jest dochodzone przeciwko przedsiębiorcy, czy przeciwko konsumentowi.
W przypadku sporów między przedsiębiorcami pozwany co do zasady musi skorzystać z możliwości uchylenia się od zaspokojenia przedawnionego roszczenia. Powód może natomiast wykazywać, że termin nie upłynął, doszło do jego przerwania lub zawieszenia albo że podniesienie zarzutu stanowi nadużycie prawa.
W przypadku roszczeń przeciwko konsumentom obowiązuje szczególna regulacja art. 117 § 2¹ i art. 117¹ k.c. Sąd uwzględnia przedawnienie z urzędu, a konsument co do zasady nie może być zobowiązany do zaspokojenia przedawnionego roszczenia.
Ustawodawca przewidział jednak możliwość nieuwzględnienia upływu terminu przedawnienia przez sąd w wyjątkowych przypadkach, jeżeli przemawiają za tym względy słuszności.
Czy samo podniesienie zarzutu przedawnienia oznacza przegraną sprawę?
Nie. Podniesienie zarzutu przedawnienia nie przesądza automatycznie o oddaleniu powództwa. Należy zbadać, czy termin przedawnienia rzeczywiście upłynął, czy został prawidłowo obliczony oraz czy nie wystąpiły okoliczności powodujące jego przerwanie lub zawieszenie. W uzasadnionych przypadkach można również rozważyć argumentację opartą na art. 5 k.c.
Czy wezwanie do zapłaty przerywa bieg przedawnienia?
Nie. Samo wysłanie wezwania do zapłaty nie przerywa biegu przedawnienia. Może mieć znaczenie dla ustalenia wymagalności roszczenia, ale nie jest czynnością powodującą przerwanie biegu terminu na podstawie art. 123 k.c.
Czy uznanie długu przez dłużnika przerywa przedawnienie?
Tak. Uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której ono przysługuje, jest jedną z ustawowych przesłanek przerwania biegu przedawnienia. Uznanie może być wyraźne lub dorozumiane. Każdorazowo należy jednak ocenić treść oświadczenia lub zachowania dłużnika i ustalić, jakiego zakresu zobowiązania dotyczyło.
Czy częściowa spłata zadłużenia przerywa bieg przedawnienia?
Częściowa spłata może zostać uznana za dorozumiane uznanie roszczenia, a w konsekwencji prowadzić do przerwania biegu przedawnienia. Nie jest to jednak automatyczna zasada w każdej sprawie.
W praktyce zdarzają się sytuacje, w których dłużnik dokonuje spłaty jedynie tej części zadłużenia, którą uznaje za zasadną, natomiast w pozostałym zakresie kwestionuje istnienie lub wysokość zobowiązania.
Czy można powołać się na art. 5 Kodeksu cywilnego, aby obronić się przed zarzutem przedawnienia?
Tak. W wyjątkowych przypadkach można argumentować, że skorzystanie z zarzutu przedawnienia stanowi nadużycie prawa podmiotowego. Konieczne jest jednak wykazanie szczególnych okoliczności, takich jak zachowanie dłużnika utrudniające wcześniejsze dochodzenie roszczenia czy inne wyjątkowe okoliczności sprawy.
Ile wynosi termin przedawnienia roszczenia o zapłatę?
Nie ma jednego terminu właściwego dla wszystkich roszczeń o zapłatę. Zasadniczo wynosi on 6 lat, natomiast dla roszczeń o świadczenia okresowe i roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata. Przepisy szczególne mogą przewidywać inne terminy. Konieczne jest więc każdorazowe ustalenie podstawy prawnej konkretnego roszczenia.
Czy sąd uwzględnia przedawnienie z urzędu?
Co do zasady nie w przypadku roszczeń dochodzonych przeciwko osobom niebędącym konsumentami. W takich sprawach dłużnik może uchylić się od zaspokojenia przedawnionego roszczenia. Inaczej jest w przypadku roszczeń przeciwko konsumentom, tutaj sąd uwzględnia upływ terminu przedawnienia z urzędu.
Czy można dochodzić przedawnionego długu?
Samo przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia zobowiązania. Zmienia natomiast możliwość jego przymusowego dochodzenia. W przypadku roszczeń przeciwko osobom niebędącym konsumentami dłużnik może uchylić się od zaspokojenia, powołując się na przedawnienie. W przypadku konsumentów obowiązują dalej idące ograniczenia.
Potrzebujesz pomocy w sprawie zarzutu przedawnienia?
Skontaktuj się z naszą kancelarią. Przeanalizujemy dokumenty, ocenimy zasadność zarzutu i pomożemy przygotować odpowiednią strategię procesową.
Zapraszamy do kontaktu pod numerem telefonu: +48 726 003 505.
