Relacja pomiędzy lekarzem a pacjentem opiera się na zaufaniu oraz obowiązku zapewnienia odpowiedniej opieki medycznej. W praktyce zdarzają się jednak sytuacje, w których lekarz decyduje się zakończyć leczenie danego pacjenta. Powstaje wówczas pytanie, czy lekarz może odstąpić od leczenia i jakie warunki muszą zostać spełnione, aby takie działanie było zgodne z prawem.
Polskie prawo dopuszcza możliwość odstąpienia lekarza od leczenia, jednak wyłącznie w określonych sytuacjach oraz przy spełnieniu konkretnych wymogów formalnych. W przeciwnym razie lekarz może narazić się na odpowiedzialność cywilną, zawodową, a w niektórych przypadkach również karną.
Podstawy prawne odstąpienia lekarza od leczenia
Podstawowym przepisem regulującym tę kwestię jest art. 38 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty.
Zgodnie z art. 38 ust. 1 tej ustawy:
„Lekarz może nie podjąć lub odstąpić od leczenia pacjenta, jeżeli nie zachodzi przypadek, o którym mowa w art. 30, z zastrzeżeniem ust. 3.”
Oznacza to, że lekarz ma prawo zakończyć prowadzenie leczenia, jeżeli stan pacjenta nie wymaga natychmiastowej pomocy medycznej. Ustawodawca wprowadził jednak dodatkowe obowiązki, które mają na celu ochronę pacjenta przed nagłym pozbawieniem opieki medycznej.
Zgodnie z art. 38 ust. 2 i 4 ustawy lekarz, który chce odstąpić od leczenia, powinien:
- uprzedzić pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego,
- wskazać realną możliwość uzyskania świadczenia u innego lekarza lub w innym podmiocie leczniczym,
- uzasadnić swoją decyzję i odnotować ją w dokumentacji medycznej.
Jeżeli lekarz wykonuje zawód w ramach stosunku pracy lub służby, dodatkowo powinien uzyskać zgodę swojego przełożonego.
Kiedy lekarz może odstąpić od leczenia pacjenta?
Prawo nie zawiera zamkniętego katalogu sytuacji, w których lekarz może zakończyć leczenie pacjenta.
W praktyce najczęściej wskazuje się kilka typowych okoliczności.
Utrata zaufania pomiędzy lekarzem a pacjentem
Relacja lekarz–pacjent opiera się na wzajemnym zaufaniu. Jeżeli dochodzi do jego trwałego zerwania, kontynuowanie leczenia może być utrudnione lub wręcz niemożliwe.
Przykładem może być sytuacja, w której pacjent stale podważa kompetencje lekarza, odmawia współpracy terapeutycznej lub w sposób agresywny odnosi się do personelu medycznego.
Brak współpracy ze strony pacjenta
W wielu przypadkach skuteczność leczenia zależy od przestrzegania zaleceń lekarskich. Jeżeli pacjent uporczywie odmawia stosowania zaleceń terapeutycznych, nie zgłasza się na wizyty kontrolne lub samodzielnie modyfikuje leczenie, lekarz może uznać dalsze prowadzenie terapii za bezcelowe.
Konflikt interesów lub brak kompetencji specjalistycznych
Lekarz może także odstąpić od leczenia, gdy uzna, że dany przypadek wykracza poza jego kompetencje lub wymaga specjalistycznej opieki w innym ośrodku.
W takim przypadku obowiązkiem lekarza jest wskazanie miejsca, w którym pacjent może uzyskać odpowiednią pomoc.
Kiedy lekarz nie może odstąpić od leczenia?
Istnieją sytuacje, w których odstąpienie od leczenia jest niedopuszczalne. Dotyczy to przede wszystkim przypadków określonych w art. 30 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty.
Przepis ten stanowi, że lekarz ma obowiązek udzielić pomocy w każdym przypadku, gdy zwłoka mogłaby spowodować:
- niebezpieczeństwo utraty życia,
- ciężkie uszkodzenie ciała,
- ciężki rozstrój zdrowia.
W praktyce oznacza to, że lekarz nie może odmówić pomocy pacjentowi w stanie nagłego zagrożenia zdrowia lub życia, nawet jeżeli wcześniej planował zakończenie leczenia.
Obowiązki lekarza przy odstąpieniu od leczenia
Aby odstąpienie od leczenia było zgodne z prawem, lekarz musi spełnić określone warunki proceduralne.
1. Uprzedzenie pacjenta
Pacjent powinien zostać odpowiednio wcześniej poinformowany o zamiarze zakończenia leczenia.
Informacja ta powinna być przekazana w sposób umożliwiający pacjentowi podjęcie dalszych kroków terapeutycznych.
2. Wskazanie innego lekarza lub placówki
Lekarz powinien wskazać realną możliwość kontynuowania leczenia w innym miejscu. Nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że pacjent może udać się do innego specjalisty.
3. Uzasadnienie decyzji
Decyzja o odstąpieniu od leczenia powinna zostać odpowiednio uzasadniona.
4. Odnotowanie w dokumentacji medycznej
Zgodnie z przepisami informacja o zakończeniu leczenia oraz jego przyczynach powinna zostać wpisana do dokumentacji medycznej pacjenta.
Odpowiedzialność lekarza za nieprawidłowe odstąpienie od leczenia
Nieprawidłowe odstąpienie od leczenia może prowadzić do różnych form odpowiedzialności.
Odpowiedzialność cywilna
Jeżeli w wyniku nieuzasadnionego odstąpienia od leczenia pacjent poniesie szkodę zdrowotną, może dochodzić od lekarza lub podmiotu leczniczego:
- odszkodowania,
- zadośćuczynienia,
- renty.
Podstawą odpowiedzialności jest najczęściej art. 415 Kodeksu cywilnego (odpowiedzialność deliktowa) lub art. 430 k.c., jeżeli szkoda powstała w placówce medycznej.
Odpowiedzialność zawodowa
Lekarz może ponosić również odpowiedzialność zawodową przed rzecznikiem odpowiedzialności zawodowej, a następnie sądem lekarskim. Niewłaściwe odstąpienie od leczenia może zostać uznane za naruszenie zasad etyki lekarskiej.
Odpowiedzialność karna
W skrajnych przypadkach odstąpienie od leczenia może zostać zakwalifikowane jako narażenie pacjenta na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia (art. 160 Kodeksu karnego).
Odstąpienie od leczenia a prawa pacjenta
Decyzja lekarza o zakończeniu leczenia nie może naruszać praw pacjenta określonych w ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
Pacjent ma prawo między innymi do:
- świadczeń zdrowotnych odpowiadających aktualnej wiedzy medycznej,
- informacji o stanie zdrowia,
- dostępu do dokumentacji medycznej,
- poszanowania godności i intymności.
Nieuzasadnione odstąpienie od leczenia może zostać uznane za naruszenie tych praw.
FAQ
Czy lekarz może odmówić dalszego leczenia pacjenta?
Tak, lekarz może odstąpić od leczenia pacjenta, jeżeli nie zachodzi przypadek wymagający natychmiastowej pomocy medycznej. Musi jednak spełnić określone warunki, w szczególności uprzedzić pacjenta oraz wskazać możliwość kontynuowania leczenia w innym miejscu.
Czy lekarz może nagle zakończyć leczenie?
Co do zasady nie. Lekarz powinien poinformować pacjenta o zamiarze zakończenia leczenia z odpowiednim wyprzedzeniem i zapewnić możliwość dalszej terapii.
Czy odstąpienie od leczenia musi być zapisane w dokumentacji medycznej?
Tak. Informacja o zakończeniu leczenia oraz jego przyczynach powinna zostać odnotowana w dokumentacji medycznej pacjenta.
Czy pacjent może dochodzić odszkodowania za nieuzasadnione odstąpienie od leczenia?
Tak. Jeżeli w wyniku takiego działania pacjent poniósł szkodę zdrowotną, może dochodzić odszkodowania i zadośćuczynienia przed sądem.
Podsumowanie
Odstąpienie lekarza od leczenia jest dopuszczalne, jednak tylko w określonych sytuacjach i przy zachowaniu procedur przewidzianych w przepisach prawa. Lekarz powinien przede wszystkim zadbać o to, aby pacjent nie został pozbawiony realnej możliwości uzyskania dalszej pomocy medycznej.
Nieprzestrzeganie tych zasad może prowadzić do odpowiedzialności cywilnej, zawodowej, a w skrajnych przypadkach również karnej. Dlatego zarówno lekarze, jak i pacjenci powinni znać swoje prawa i obowiązki w tym zakresie.
Kancelaria Radcy Prawnego dr Tymoteusz Zych udziela wsparcia w tego rodzaju sprawach.
Zapraszamy do kontaktu pod numerem telefonu: 726 003 505.
