Pogorszenie stanu zdrowia po zabiegu lub innym leczeniu nie zawsze oznacza, że doszło do błędu medycznego.
Każda procedura medyczna wiąże się z określonym ryzykiem. Nawet prawidłowo przeprowadzone leczenie może zakończyć się niepowodzeniem albo wystąpieniem powikłania.
Z drugiej strony samo określenie niekorzystnego skutku jako „typowego powikłania” nie przesądza jeszcze, że lekarz lub placówka postępowali prawidłowo.
Należy ustalić, dlaczego doszło do pogorszenia stanu zdrowia, czy można było mu zapobiec oraz czy personel odpowiednio zareagował na pojawiające się objawy.
Powikłanie a błąd medyczny to zatem nie to samo. O rozróżnieniu decyduje przede wszystkim sposób postępowania personelu, a nie sam skutek leczenia.
Co to jest powikłanie medyczne?
Powikłanie medyczne to niekorzystne następstwo leczenia, które może wystąpić pomimo postępowania zgodnego z aktualną wiedzą medyczną i zachowania wymaganej staranności.
Powikłaniem może być między innymi krwawienie, zakażenie, reakcja na lek, uszkodzenie sąsiedniej struktury anatomicznej, zakrzepica albo nawrót choroby. Nie oznacza to jednak, że każde takie zdarzenie automatycznie należy uznać za niezawinione.
Kluczowe znaczenie ma ustalenie, czy personel zrobił wszystko, czego można było rozsądnie wymagać w danej sytuacji. Należy ocenić kwalifikację pacjenta do leczenia, sposób przeprowadzenia zabiegu, zastosowaną technikę oraz opiekę po jego zakończeniu.
Odpowiedzialność lekarza może powstać wtedy, gdy jego postępowanie było obiektywnie nieprawidłowe, a jednocześnie można mu przypisać winę.
Co oznacza błąd medyczny?
Błąd medyczny oznacza postępowanie niezgodne z aktualną wiedzą medyczną, obowiązującymi standardami albo zasadami należytej staranności.
Może polegać zarówno na podjęciu niewłaściwego działania, jak i na zaniechaniu czynności, które powinny zostać wykonane.
Obowiązek działania zgodnie z aktualną wiedzą medyczną i z należytą starannością wynika między innymi z art. 4 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Pacjent ma również prawo do świadczeń odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej i udzielanych z należytą starannością.
W praktyce błąd medyczny może mieć różną postać. Błąd diagnostyczny polega na nierozpoznaniu choroby, postawieniu błędnej diagnozy albo zbyt późnym skierowaniu pacjenta na odpowiednie badania. Błąd terapeutyczny może dotyczyć wyboru niewłaściwej metody leczenia. Z kolei błąd techniczny wiąże się z nieprawidłowym wykonaniem operacji lub zabiegu.
Możliwe są również błędy organizacyjne, takie jak brak przepływu informacji między personelem, niewłaściwa obsada oddziału, nieprawidłowy nadzór nad pacjentem albo opóźnienie w wykonaniu koniecznego badania.
Powikłanie a błąd medyczny – na czym polega różnica?
Najważniejsza różnica dotyczy tego, czy niekorzystnego skutku można było uniknąć.
Jeżeli do pogorszenia stanu zdrowia doszło mimo prawidłowej kwalifikacji pacjenta, właściwego przygotowania, poprawnego wykonania zabiegu oraz odpowiedniej opieki pooperacyjnej, zdarzenie może zostać uznane za niezawinione powikłanie.
Jeżeli jednak skutek leczenia wynikał z pomyłki, niedostatecznej ostrożności, zastosowania niewłaściwej techniki, braku badań albo zbyt późnej reakcji, może chodzić o błąd medyczny.
Nie wystarczy zatem ustalić, że określone następstwo jest znane medycynie i może wystąpić podczas danego rodzaju leczenia. Trzeba również zbadać, czy w konkretnym przypadku doszło do niego mimo prawidłowego postępowania.
Przykładowo uszkodzenie nerwu może stanowić niezawinione powikłanie, jeżeli jego uniknięcie było niemożliwe ze względu na nietypowe warunki anatomiczne.
Jeżeli jednak nerw został uszkodzony na skutek błędnej identyfikacji struktur lub niezachowania odpowiedniej ostrożności, takie zdarzenie może zostać uznane za błąd medyczny.
Czy „typowe powikłanie” wyklucza błąd medyczny?
Nie. Fakt, że określone powikłanie jest opisane w literaturze medycznej, nie oznacza jeszcze, że lekarz lub placówka nie ponoszą odpowiedzialności.
W niemal każdej procedurze można wskazać potencjalne powikłania. Niektóre z nich mogą jednak powstać zarówno w wyniku prawidłowego leczenia, jak i na skutek błędu. Dlatego konieczne jest ustalenie mechanizmu ich powstania.
Znaczenia rozstrzygającego nie ma również to, jak zdarzenie nazwano w dokumentacji. Wpisanie określenia „powikłanie pooperacyjne” jest jedynie opisem medycznym. Nie zastępuje analizy przyczyn zdarzenia i nie przesądza jego oceny prawnej.
Prawidłowy zabieg, ale błędna reakcja na powikłanie
Błąd medyczny nie musi wystąpić podczas samej operacji. Może się zdarzyć, że pierwotne powikłanie było niezawinione, ale personel nie rozpoznał go odpowiednio wcześnie albo nie wdrożył właściwego leczenia.
Dotyczy to przykładowo zbyt późnego rozpoznania krwawienia, zakażenia, perforacji narządu, uszkodzenia nerwu lub objawów udaru.
Nieprawidłowością może być także brak badań kontrolnych, przedwczesne wypisanie pacjenta albo zignorowanie zgłaszanych przez niego dolegliwości.
Ocena obejmuje więc nie tylko moment wykonania procedury, ale cały proces leczenia. Nawet jeśli samego powikłania nie można było uniknąć, możliwe było ograniczenie jego następstw poprzez szybką diagnostykę i prawidłowe leczenie.
Powikłanie a zgoda pacjenta na zabieg
Przed zabiegiem pacjent powinien otrzymać przystępną informację o swoim stanie zdrowia, proponowanym leczeniu, dostępnych metodach oraz dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania lub zaniechania.
Prawo do takiej informacji wynika z art. 9 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
Pacjent nie wyraża jednak zgody na błąd medyczny. Akceptuje wyłącznie ryzyko związane z leczeniem przeprowadzonym zgodnie z aktualną wiedzą i z należytą starannością.
Podpisanie ogólnego formularza zgody nie zawsze oznacza, że obowiązek informacyjny został prawidłowo wykonany.
Pacjent powinien zostać poinformowany w sposób zrozumiały, dostosowany do jego sytuacji i rodzaju planowanej procedury.
Sama aprobata pacjenta na wykonanie zabiegu, bez wcześniejszego przekazania mu przystępnej informacji, nie może być uznana za prawidłowo poinformowaną zgodę.
Ciężar wykazania, że wymagane informacje zostały przekazane, spoczywa na lekarzu.
Czy lekarz musi poinformować o każdym możliwym powikłaniu?
Lekarz nie musi przedstawiać pacjentowi nieograniczonego katalogu wszystkich hipotetycznych następstw leczenia.
Informacja powinna jednak obejmować powikłania dające się przewidzieć, szczególnie gdy mogą prowadzić do poważnego uszczerbku na zdrowiu albo zagrożenia życia.
Obowiązek informacyjny może obejmować również powikłania rzadkie, jeżeli ich konsekwencje są szczególnie poważne.
Pacjent powinien zostać poinformowany o przewidywalnych komplikacjach niebezpiecznych dla zdrowia lub życia, nawet gdy występują one rzadko albo bardzo rzadko.
Brak odpowiedniej informacji może stanowić naruszenie praw pacjenta niezależnie od tego, czy sam zabieg został przeprowadzony prawidłowo.
Powikłanie a błąd medyczny w orzecznictwie
Wyrok Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2013 r., sygn. akt IV CSK 431/12
Sąd Najwyższy podkreślił, że lekarz nie odpowiada za sam brak oczekiwanego rezultatu leczenia. Odpowiedzialność wymaga wykazania nieprawidłowości postępowania oraz możliwości przypisania winy.
Orzeczenie ma istotne znaczenie dla rozróżnienia błędu medycznego i powikłania. Sam fakt, że stan pacjenta pogorszył się po zabiegu, nie jest wystarczający do stwierdzenia błędu. Należy wykazać, że lekarz naruszył reguły wynikające z wiedzy i praktyki medycznej.
Wyrok Sądu Najwyższego z 19 czerwca 2019 r., sygn. akt II CSK 279/18
Sprawa dotyczyła uszkodzenia nerwów krtaniowych podczas operacji tarczycy.
Rozważano, czy uszkodzenie było niezawinionym powikłaniem wynikającym z warunków anatomicznych, czy skutkiem błędu zespołu operującego.
Sąd Najwyższy wskazał, że nie można poprzestać na ogólnym stwierdzeniu, iż uszkodzenie mogło nastąpić przypadkowo.
Należy ustalić, która z możliwych przyczyn jest w konkretnych okolicznościach najbardziej prawdopodobna.
Jeżeli uszkodzenie wynikało z błędnej identyfikacji struktur, braku koncentracji lub niedostatecznej ostrożności, mogło stanowić zawiniony błąd medyczny.
Wyrok Sądu Najwyższego z 20 maja 2016 r., sygn. akt II CSK 654/15
W tej sprawie nie stwierdzono jednoznacznie błędu podczas samego leczenia. Pacjent nie został jednak prawidłowo poinformowany o stopniu skomplikowania operacji i możliwych negatywnych następstwach, w tym o ryzyku paraliżu.
Sąd Najwyższy uznał, że sama pisemna zgoda nie była wystarczająca, jeżeli nie poprzedziło jej przekazanie pacjentowi przystępnej informacji.
Orzeczenie pokazuje, że prawidłowe wykonanie zabiegu nie wyklucza odpowiedzialności związanej z naruszeniem prawa pacjenta do świadomej zgody.
Jak ustalić, czy doszło do powikłania, czy błędu medycznego?
Podstawowe znaczenie ma analiza dokumentacji medycznej. Należy sprawdzić wyniki badań, sposób kwalifikacji do zabiegu, formularze zgody, protokół operacyjny, karty obserwacji, zlecenia lekarskie oraz dokumentację dalszego leczenia.
Istotna jest także dokładna chronologia zdarzeń. Trzeba ustalić, kiedy pojawiły się pierwsze niepokojące objawy, kiedy pacjent zgłosił je personelowi oraz jakie działania zostały wówczas podjęte.
W postępowaniu sądowym kwestie medyczne są zazwyczaj oceniane przez biegłych. Ostateczna ocena prawna należy jednak do sądu. Sąd powinien przeanalizować nie tylko końcowe wnioski opinii, lecz także opisany przez biegłych mechanizm powstania szkody.
Czy powikłanie może prowadzić do odpowiedzialności placówki?
Samo wystąpienie niezawinionego powikłania co do zasady nie oznacza odpowiedzialności lekarza lub placówki.
Odpowiedzialność może jednak powstać, gdy:
- powikłanie wynikało z nieprawidłowego przeprowadzenia leczenia;
- personel nie rozpoznał go odpowiednio wcześnie;
- nie wdrożono właściwego leczenia naprawczego;
- pacjent nie został prawidłowo poinformowany o ryzyku;
- dokumentacja medyczna nie pozwala ustalić rzeczywistego przebiegu zdarzeń.
W przypadku dochodzenia roszczeń cywilnych konieczne jest co do zasady wykazanie nie tylko nieprawidłowości, lecz również szkody oraz związku przyczynowego pomiędzy postępowaniem personelu a pogorszeniem stanu zdrowia.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy każde powikłanie po operacji oznacza błąd medyczny?
Nie. Powikłanie może wystąpić mimo prawidłowego przygotowania i wykonania zabiegu. O błędzie można mówić wtedy, gdy personel naruszył zasady wiedzy medycznej albo nie zachował wymaganej staranności.
Czy ciężki stan pacjenta po zabiegu świadczy o błędzie lekarza?
Nie zawsze. Nawet bardzo poważne następstwo może być niezawinionym powikłaniem. Ocenie podlega przede wszystkim sposób postępowania personelu, a nie wyłącznie rozmiar szkody.
Czy podpisanie zgody na zabieg wyłącza odpowiedzialność lekarza?
Nie. Zgoda pacjenta obejmuje ryzyko prawidłowo przeprowadzonego leczenia. Nie obejmuje błędów, zaniedbań ani postępowania niezgodnego z aktualną wiedzą medyczną.
Czy brak informacji o powikłaniu może naruszać prawa pacjenta?
Tak. Pacjent powinien otrzymać przystępną informację o dających się przewidzieć następstwach leczenia. Dotyczy to również rzadkich powikłań, jeżeli mogą mieć szczególnie poważne konsekwencje.
Czy zbyt późne rozpoznanie powikłania jest błędem medycznym?
Może nim być. Nawet jeśli pierwotne powikłanie było niezawinione, opóźnienie diagnostyki lub leczenia może stanowić odrębną nieprawidłowość.
Podsumowanie
Powikłanie jest niekorzystnym następstwem, które może wystąpić mimo prawidłowo przeprowadzonego leczenia. Błąd medyczny oznacza natomiast naruszenie aktualnej wiedzy, standardów postępowania albo wymaganej staranności.
O ocenie zdarzenia nie decyduje sama nazwa użyta przez lekarza lub placówkę. Najważniejsze jest ustalenie, dlaczego doszło do pogorszenia stanu zdrowia, czy można było temu zapobiec oraz czy personel prawidłowo zareagował na pojawiające się komplikacje.
Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy. Ten sam skutek u jednego pacjenta może być niezawinionym powikłaniem, a u innego następstwem błędu diagnostycznego, technicznego lub organizacyjnego.
Kancelaria Radcy Prawnego dr Tymoteusz Zych w ramach świadczonych usług udziela pomocy w dochodzeniu roszczeń związanych z błędami medycznymi oraz naruszeniem praw pacjenta.
Zapraszamy do kontaktu pod numerem telefonu: +48 726 003 505.
