Tajemnica lekarska stanowi jeden z podstawowych obowiązków lekarza, a zarazem jedno z najważniejszych praw pacjenta. Chroni jego prywatność i pozwala mu swobodnie przekazywać informacje potrzebne do rozpoznania choroby oraz wyboru właściwego leczenia. Pacjent powinien mieć pewność, że dane dotyczące jego zdrowia, życia osobistego czy przebiegu terapii nie trafią do osób nieuprawnionych.
Obowiązek zachowania tajemnicy nie ma jednak charakteru absolutnego. Przepisy wskazują ściśle określone sytuacje, w których lekarz może lub powinien ujawnić informacje związane z pacjentem. Wątpliwości powstają zwłaszcza wtedy, gdy informacji żąda rodzina, policja, prokuratura, sąd, pracodawca albo ubezpieczyciel.
W artykule wyjaśniamy, jaki jest zakres tajemnicy lekarskiej, kiedy dopuszczalne pozostaje jej ujawnienie, czy tajemnica trwa po śmierci pacjenta oraz jakie konsekwencje może wywołać bezprawne przekazanie danych medycznych.
Czym jest tajemnica lekarska?
Tajemnica lekarska oznacza obowiązek zachowania w poufności informacji związanych z pacjentem, które lekarz uzyskał w związku z wykonywaniem zawodu. Podstawę tego obowiązku stanowią przede wszystkim art. 40 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty oraz art. 13 i 14 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta.
Prawo do tajemnicy nie ogranicza się wyłącznie do informacji o rozpoznanej chorobie. Obejmuje wszystkie dane dotyczące pacjenta, które lekarz poznał podczas udzielania świadczeń zdrowotnych. Ustawowy obowiązek dotyczy również innych osób wykonujących zawody medyczne.
Tajemnica lekarska chroni nie tylko prywatność pacjenta. Służy również budowaniu zaufania do lekarza. Bez gwarancji poufności pacjent mógłby zatajać informacje ważne dla prawidłowej diagnostyki i leczenia.
Jakie informacje obejmuje tajemnica lekarska?
Zakres tajemnicy lekarskiej jest szeroki. Ochronie podlegają w szczególności:
- informacje o stanie zdrowia pacjenta;
- rozpoznanie choroby i rokowanie;
- wyniki badań laboratoryjnych i obrazowych;
- informacje o przebytym, trwającym i planowanym leczeniu;
- dane dotyczące przyjmowanych leków;
- informacje przekazane podczas wywiadu lekarskiego;
- treść dokumentacji medycznej;
- informacje o życiu rodzinnym, osobistym lub zawodowym, jeżeli lekarz uzyskał je w związku z wykonywaniem zawodu;
- sam fakt korzystania z pomocy określonego lekarza lub placówki medycznej.
Informacja nie musi zostać zapisana w dokumentacji, aby obejmowała ją tajemnica. Ochrona dotyczy również wiadomości przekazanych ustnie, uzyskanych podczas badania albo poznanych pośrednio w procesie leczenia.
Kogo obowiązuje tajemnica?
Tajemnica lekarska dotyczy przede wszystkim lekarza i lekarza dentysty. Obowiązek zachowania informacji w poufności spoczywa jednak także na innych osobach wykonujących zawody medyczne, między innymi na pielęgniarkach, położnych, ratownikach medycznych, fizjoterapeutach, diagnostach laboratoryjnych oraz psychologach.
Również podmiot leczniczy powinien odpowiednio zabezpieczać dokumentację, systemy informatyczne, wyniki badań i komunikację z pacjentem. Naruszenie poufności może zatem wynikać nie tylko z działania konkretnego lekarza, lecz także z wadliwej organizacji pracy placówki.
Przykładem może być pozostawienie dokumentacji w miejscu dostępnym dla osób postronnych, wysłanie wyników na błędny adres poczty elektronicznej albo udzielanie informacji o pacjencie przy innych osobach oczekujących na wizytę.
Kiedy lekarz może ujawnić tajemnicę lekarską?
Co do zasady lekarz ma obowiązek zachowania tajemnicy. Przepisy przewidują jednak określone przypadki, w których ujawnienie informacji jest dopuszczalne albo obowiązkowe.
Art. 14 ustawy o prawach pacjenta wskazuje między innymi sytuacje, gdy:
- obowiązek przekazania informacji wynika z odrębnych przepisów;
- zachowanie tajemnicy może stworzyć niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta albo innych osób;
- pacjent lub jego przedstawiciel ustawowy wyraził zgodę na ujawnienie informacji;
- zachodzi potrzeba przekazania niezbędnych informacji osobom wykonującym zawód medyczny, które uczestniczą w udzielaniu świadczeń pacjentowi.
W każdym przypadku ujawnienie powinno obejmować jedynie informacje konieczne do realizacji określonego celu. Możliwość odstąpienia od tajemnicy nie oznacza prawa do swobodnego przekazania wszystkich danych pacjenta.
Ujawnienie informacji za zgodą pacjenta
Pacjent może wyrazić zgodę na przekazanie informacji wskazanej osobie, na przykład małżonkowi, partnerowi, innemu członkowi rodziny albo pełnomocnikowi.
Zgoda powinna pozwalać ustalić:
- komu lekarz może przekazać informacje;
- jakiego zakresu danych dotyczy upoważnienie;
- w jakim celu informacje mogą zostać ujawnione.
Ogólna zgoda na udzielanie świadczeń zdrowotnych nie oznacza automatycznie zgody na przekazywanie danych rodzinie. Podobnie upoważnienie jednej osoby do uzyskiwania informacji nie daje wszystkim krewnym prawa do poznania stanu zdrowia pacjenta.
Pacjent może również ograniczyć zakres upoważnienia albo je odwołać.
Ujawnienie wymagane przez ustawę
Niektóre przepisy nakładają na lekarza obowiązek przekazania określonych informacji. Dotyczy to między innymi wybranych chorób zakaźnych, określonych zdarzeń wymagających zawiadomienia odpowiednich organów oraz innych przypadków wskazanych w ustawach szczególnych.
Lekarz powinien wówczas ustalić dokładną podstawę prawną, odbiorcę informacji oraz dopuszczalny zakres ujawnienia. Samo powołanie się przez inną osobę na „interes urzędu” albo „prowadzone postępowanie” nie wystarcza.
Zagrożenie życia lub zdrowia
Lekarz może odstąpić od obowiązku zachowania tajemnicy, jeżeli jej zachowanie mogłoby stworzyć niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia pacjenta albo innych osób.
Wyjątek ten należy stosować ostrożnie. Powinno istnieć rzeczywiste, a nie wyłącznie hipotetyczne zagrożenie. Ponadto lekarz może przekazać jedynie te informacje, które są potrzebne do ograniczenia niebezpieczeństwa.
Przekazanie informacji innym osobom wykonującym zawód medyczny
Ujawnienie informacji jest dopuszczalne, gdy pozostaje niezbędne dla prawidłowego leczenia pacjenta. Lekarz może zatem przekazać potrzebne dane innemu lekarzowi, pielęgniarce, ratownikowi medycznemu czy diagnoście uczestniczącemu w udzielaniu świadczeń.
Nie oznacza to jednak, że każdy pracownik placówki może zapoznawać się z całą dokumentacją. Dostęp powinien odpowiadać zakresowi zadań danej osoby i potrzebom związanym z leczeniem.
Czy lekarz może przekazać informacje rodzinie pacjenta?
Samo pokrewieństwo nie daje automatycznego prawa do pełnej informacji o stanie zdrowia pacjenta. Trzeba odróżnić kilka sytuacji.
Osoba upoważniona przez pacjenta
Pacjent może wskazać osobę, której lekarz będzie udzielał informacji. Może to być członek rodziny, partner, przyjaciel albo inna wybrana osoba.
Lekarz powinien respektować zakres udzielonego upoważnienia. Nie może natomiast przekazywać danych innym krewnym tylko dlatego, że są zainteresowani leczeniem pacjenta.
Przedstawiciel ustawowy
W przypadku pacjenta, który ma przedstawiciela ustawowego, prawo do informacji może przysługiwać także temu przedstawicielowi. Zakres uprawnień zależy między innymi od wieku i sytuacji prawnej pacjenta.
Pacjent małoletni, który ukończył 16 lat, co do zasady również ma prawo do uzyskania przystępnej informacji o swoim stanie zdrowia i leczeniu.
Pacjent nieprzytomny lub niezdolny do zrozumienia informacji
Jeżeli pacjent jest nieprzytomny albo niezdolny do zrozumienia przekazywanych wiadomości, lekarz może w określonym zakresie udzielić informacji osobie bliskiej. Nie oznacza to jednak nieograniczonego dostępu całej rodziny do wszystkich danych.
Lekarz powinien każdorazowo ustalić, kto jest uprawniony do otrzymania informacji i jaki zakres wiadomości może zostać przekazany.
Informacja o stanie zdrowia a dokumentacja medyczna
Prawo do uzyskania informacji nie jest tym samym co prawo dostępu do dokumentacji medycznej.
Osoba może zostać upoważniona do rozmowy z lekarzem, ale niekoniecznie do odbioru dokumentacji. Możliwa jest również sytuacja odwrotna. Dlatego placówka powinna odrębnie sprawdzić podstawę udzielenia informacji oraz podstawę udostępnienia dokumentów. Zasady dostępu do dokumentacji medycznej regulują odrębne przepisy ustawy o prawach pacjenta.
Czy tajemnica lekarska obowiązuje po śmierci pacjenta?
Obowiązek zachowania tajemnicy co do zasady trwa również po śmierci pacjenta.
Informacje mogą zostać ujawnione między innymi za zgodą osoby bliskiej, o ile ujawnieniu nie sprzeciwił się pacjent za życia albo inna osoba bliska. Osoba wyrażająca zgodę może określić zakres informacji, które zostaną przekazane.
W przypadku sporu pomiędzy osobami bliskimi o ujawnienie tajemnicy lub jego zakres sprawę może rozstrzygnąć sąd. Przepisy przewidują również możliwość sądowego zezwolenia na ujawnienie informacji mimo sprzeciwu zmarłego pacjenta, jeżeli jest to konieczne w ustawowo wskazanych przypadkach, między innymi dla dochodzenia odszkodowania lub zadośćuczynienia z tytułu śmierci pacjenta albo dla ochrony życia lub zdrowia osoby bliskiej.
Przed przekazaniem informacji należy zatem ustalić:
- czy pacjent za życia złożył sprzeciw;
- czy sprzeciw zgłosiła inna osoba bliska;
- jaki jest cel ujawnienia;
- czy ujawnienie wymaga rozstrzygnięcia sądu;
- jaki zakres informacji jest rzeczywiście potrzebny.
Dalsze obowiązywanie tajemnicy po śmierci pacjenta oraz znaczenie zgody i sprzeciwu osób bliskich wynikają z art. 14 ust. 3–6 ustawy o prawach pacjenta.
Tajemnica lekarska a policja, prokuratura i sąd
Samo zainteresowanie policji, prokuratury albo sądu nie zwalnia lekarza z tajemnicy lekarskiej. Każde żądanie powinno mieć odpowiednią podstawę prawną i określać zakres informacji, których dotyczy.
Należy rozróżnić dwie sytuacje:
- żądanie udostępnienia dokumentacji medycznej;
- przesłuchanie lekarza w charakterze świadka.
Są to odrębne czynności, oparte na różnych przepisach i wymagające osobnej oceny.
Udostępnienie dokumentacji medycznej
Podmiot leczniczy może przekazać dokumentację organowi prowadzącemu postępowanie tylko wtedy, gdy istnieje ku temu podstawa prawna. Nieformalne pytanie funkcjonariusza albo ustna prośba pracownika organu nie powinny prowadzić do ujawnienia danych.
Placówka powinna sprawdzić, kto występuje z żądaniem, na jakiej podstawie oraz jakiej części dokumentacji ono dotyczy.
Przesłuchanie lekarza jako świadka
Wezwanie lekarza na przesłuchanie nie zawsze oznacza, że może on swobodnie zeznawać o informacjach objętych tajemnicą.
W postępowaniu karnym zwolnienie lekarza z tajemnicy zawodowej podlega art. 180 § 2 Kodeksu postępowania karnego. Przesłuchanie jest możliwe, gdy pozostaje to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, a określonej okoliczności nie można ustalić na podstawie innego dowodu. Zakres zeznań powinien odpowiadać zakresowi skutecznego zwolnienia.
W postanowieniu z 9 października 2009 r., sygn. SNO 80/09, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na konieczność zbadania, czy informacji objętych tajemnicą lekarską nie można ustalić za pomocą innego dowodu. Podkreślił również, że art. 180 § 2 k.p.k. dotyczy przesłuchania osoby zobowiązanej do zachowania tajemnicy, a nie dowolnego żądania ujawnienia informacji.
Nie należy tworzyć jednego wspólnego mechanizmu dla postępowania karnego, cywilnego, rodzinnego i administracyjnego. Każde z nich podlega odrębnym zasadom proceduralnym.
Czy lekarz może przekazać informacje pracodawcy lub ubezpieczycielowi?
Pracodawca nie ma ogólnego prawa do poznania rozpoznania, przebiegu leczenia ani wyników badań pracownika. Otrzymuje jedynie informacje przewidziane przepisami, na przykład orzeczenie dotyczące zdolności do pracy.
Także ubezpieczyciel nie może żądać dowolnego zakresu danych medycznych. Dostęp do informacji musi opierać się na przepisach prawa albo odpowiedniej zgodzie osoby, której dane dotyczą. Zakres przekazywanych wiadomości powinien odpowiadać celowi ich udostępnienia.
Ogólna zgoda zawarta w formularzu nie powinna być interpretowana jako nieograniczone upoważnienie do pozyskania całej historii leczenia.
Czy można opublikować opis przypadku medycznego?
Lekarz może wykorzystywać przypadki medyczne w działalności naukowej lub edukacyjnej, ale powinien zabezpieczyć tożsamość pacjenta.
Usunięcie imienia i nazwiska nie zawsze wystarcza. Połączenie informacji o wieku, miejscu zamieszkania, rzadkiej chorobie, dacie hospitalizacji czy wykonywanym zawodzie może pozwolić na identyfikację konkretnej osoby.
Przed publikacją należy więc ocenić, czy przedstawiony zakres danych rzeczywiście uniemożliwia rozpoznanie pacjenta. W określonych sytuacjach konieczne może być uzyskanie jego zgody.
Kiedy dochodzi do naruszenia tajemnicy lekarskiej?
Naruszenie może polegać zarówno na celowym przekazaniu danych, jak i na niedbalstwie w ich zabezpieczeniu.
Przykładowo do naruszenia może dojść przez:
- udzielenie informacji rodzinie bez upoważnienia lub podstawy ustawowej;
- przekazanie wyników badań niewłaściwej osobie;
- wysłanie dokumentacji na błędny adres;
- rozmowę o pacjencie na korytarzu lub w poczekalni;
- pozostawienie dokumentów w miejscu dostępnym dla osób postronnych;
- udostępnienie dokumentacji w zbyt szerokim zakresie;
- opublikowanie opisu przypadku pozwalającego zidentyfikować pacjenta;
- przekazanie informacji pracodawcy lub ubezpieczycielowi bez podstawy prawnej;
- umożliwienie dostępu do danych pracownikowi, który nie uczestniczył w leczeniu i nie potrzebował ich do wykonywania obowiązków.
Nawet pozornie nieznaczne uchybienie może ingerować w prywatność pacjenta. Znaczenie ma nie tylko treść ujawnionych danych, ale również krąg odbiorców, sposób ich przekazania i skutki dla pacjenta.
Jakie konsekwencje może mieć naruszenie tajemnicy lekarskiej?
Bezprawne ujawnienie informacji może prowadzić do kilku rodzajów odpowiedzialności.
Odpowiedzialność cywilna
Ujawnienie danych medycznych może naruszać prawo pacjenta do tajemnicy oraz jego dobra osobiste, w szczególności prywatność, godność i prawo do decydowania o rozpowszechnianiu informacji dotyczących zdrowia.
W razie zawinionego naruszenia prawa pacjenta sąd może przyznać zadośćuczynienie na podstawie art. 4 ustawy o prawach pacjenta w związku z art. 448 Kodeksu cywilnego.
Jeżeli ujawnienie spowodowało również szkodę majątkową, pacjent może dochodzić jej naprawienia na zasadach ogólnych.
Odpowiedzialność karna
Art. 266 § 1 Kodeksu karnego przewiduje odpowiedzialność osoby, która wbrew przepisom ustawy lub przyjętemu zobowiązaniu ujawnia albo wykorzystuje informację poznaną w związku z wykonywaną pracą, zawodem lub działalnością.
Ocena odpowiedzialności karnej wymaga ustalenia między innymi tego, w jaki sposób lekarz wszedł w posiadanie informacji, czy miał podstawę do jej ujawnienia oraz czy działał umyślnie.
Odpowiedzialność zawodowa
Lekarz może również odpowiadać przed organami odpowiedzialności zawodowej za naruszenie zasad wykonywania zawodu oraz etyki lekarskiej.
Postępowanie zawodowe jest niezależne od ewentualnego procesu cywilnego lub karnego. To samo zdarzenie może zatem zostać ocenione w kilku odrębnych postępowaniach.
Odpowiedzialność podmiotu leczniczego
Odpowiedzialność może ponosić również placówka medyczna. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy naruszenie wynikało z nieprawidłowej organizacji pracy, braku zabezpieczeń, wadliwego systemu informatycznego albo dopuszczenia osób nieuprawnionych do dokumentacji.
Ujawnienie danych medycznych może ponadto prowadzić do odpowiedzialności na gruncie przepisów o ochronie danych osobowych.
Co może zrobić pacjent po ujawnieniu tajemnicy lekarskiej?
Pacjent może podjąć działania służące ochronie swoich praw. Ich wybór zależy od sposobu ujawnienia informacji i skutków zdarzenia.
W pierwszej kolejności warto zabezpieczyć dowody, w tym:
- wiadomości e-mail i SMS;
- pisma otrzymane od placówki;
- kopie dokumentacji;
- zrzuty ekranu;
- dane świadków;
- informacje o osobach, które otrzymały dane;
- odpowiedzi placówki na skargę lub reklamację.
Następnie pacjent może między innymi:
- złożyć skargę do kierownika podmiotu leczniczego;
- wystąpić do Rzecznika Praw Pacjenta;
- zawiadomić właściwego rzecznika odpowiedzialności zawodowej;
- złożyć skargę do Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych;
- dochodzić ochrony dóbr osobistych i zadośćuczynienia przed sądem cywilnym;
- zawiadomić organy ścigania, jeżeli zachodzą podstawy do podejrzenia popełnienia przestępstwa.
Przed podjęciem działania należy ustalić, jakie informacje ujawniono, komu je przekazano, na jakiej podstawie oraz czy przekazany zakres był niezbędny.
Jak kancelaria może pomóc?
Ocena naruszenia tajemnicy lekarskiej wymaga ustalenia, jakie informacje ujawniono, komu je przekazano oraz czy lekarz lub podmiot leczniczy miał do tego podstawę prawną. Znaczenie ma również sposób zabezpieczenia dokumentacji i wpływ ujawnienia danych na sytuację pacjenta.
Kancelaria może:
- przeanalizować dokumentację i okoliczności zdarzenia;
- ocenić, czy ujawnienie miało podstawę prawną;
- ustalić podmiot odpowiedzialny za naruszenie;
- przygotować skargę do Rzecznika Praw Pacjenta lub innego właściwego organu;
- wystąpić z żądaniem zapłaty zadośćuczynienia;
- reprezentować pacjenta w postępowaniu cywilnym, karnym lub zawodowym.
W razie podejrzenia, że informacje o stanie zdrowia zostały przekazane osobie nieuprawnionej, warto zabezpieczyć korespondencję, dokumenty, zrzuty ekranu oraz dane osób, które mogły mieć dostęp do informacji.
Jeżeli uważają Państwo, że doszło do naruszenia tajemnicy lekarskiej, zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią pod numerem telefonu 726 003 505. Przeanalizujemy sprawę i ocenimy, jakie środki prawne mogą zostać podjęte w celu ochrony praw pacjenta.
